Industrijsko zagađenje

Prema Nacionalnoj strategiji za aproksimaciju u oblasti životne sredine, najveći troškovi se odnose na sektor vode, otpada i industrijskog zagađenja. Međutim za razliku od prve dve oblasti, smatra se da će troškovi u vezi sa  industrijskim zagađenjem u najvećoj meri biti pokriveni od strane privatnog sektora, iz njihovih sopstvenih sredstava, uz sprovođenje principa: zagađivač plaća i odgovornost proizvođača. Osim za deo koji se odnosi na postojanje „istorijskog“ zagađenja, tj. opasnog i industrij­skog otpada koji je ostao u firmama koje više ne rade ili su u stečaju, i koje nemaju sredstava za rešavanje ovog problema.

Procenjuje se da velika industrijska postrojenja dominantno doprinose ukupnim emisijama atmosferskog zagađenja pri čemu utiču i na kvalitet vazduha, vode i zemljišta. Osim toga, proizvode ogromne količine otpada i utiču na potrošnju energije i generalno stanje u energetskom sektoru. Neprečišćene industrijske otpadne vode predstavljaju jedan od ključnih izvora zagađivanja površinskih i podzemnih voda u Republici Srbiji. Zagađivanje voda azotom i fosforom potiče uglavnom iz komunalnih i industrijskih izvora koji preko kanalizacionih sistema svoje neprečišćene otpadne vode ispuštaju u vodoprijemnike. Najveće emitovane količine potiču iz postrojenja u okviru energetskog sektora, hemijske i mineralne industrije, kao i od životinjskih i biljnih proizvoda iz prehrambenog sektora. U smislu zagađenja vazduha, najveće emitovane količine oksida sumpora, oksida azota i praškastih materija potiču iz termoenergetskih postrojenja, proizvodnje i prerade metala, prehrambene i mineralne industrije. Najveći proizvođači otpada, s druge strane, jesu termoenergetski objekti. Leteći pepeo od uglja se generiše u količini od skoro 6 miliona tona, odnosno čini više od 80 % ukupne količine proizvedenog otpada u Srbiji.

Osnovni cilj propisa u oblasti kontrole industrijskog zagađenja i upravljanja rizikom sastoji se u sprečavanju, minimiziranju ili regulisanju industrijskog zagađenja na izvoru nastajanja. Najznačajniji EU propisi u ovoj oblasti su:

-        Direktiva 2010/75/EU o industrijskim emisijama,

-        Direktiva 2008/1/EC o integrisanom sprečavanju i kontroli zagađivanja (Integrated Pollution Prevention and Control – IPPC),

-        Direktiva 2012/18/EC o kontroli opasnosti velikih akcidenata koji uključuju opasne supstance (Seveso III Directive),

-        Direktiva 2001/80/EC o ograničenju emisija određenih zagađujućih materija u vazduh iz velikih ložišta,

-        Uredba (EC) No 1221/2009 Evropskog parlamenta i Saveta od 25. novembra 2009. godine, o dobrovoljnom učešću organizacija u upravljanju zaštitom životne sredine Zajednice i šemi ocenjivanja (EMAS)

-        Uredba (EC) No 66/2010 o revidiranoj šemi eko-označavanja.

Direktive su delimično prenesene u nacionalno zakonodavstvo, puno prenošenje očekuje se 2020. godine.

Osnovni izvori nacionalnog prava, kroz koje se uglavnom i transponuju evropske direktive u oblasti kontrole industrijskog zagađenja i upravljanja rizikom u Republici Srbiji, obuhvataju:

 

-        Zakon o zaštiti životne sredine,

-        Zakon o zaštiti vazduha,

-        Uredba o graničnim vrednostima emisije zagađujućih materija u vazduh,

-        Uredba o merenjima emisija zagađujućih materija u vazduh iz stacionarnih izvora zagađivanja,

-        Uredba o isparljivim organskim jedinjenjima,

-        Zakon u upravljanju otpadom,

-        Uredba o termičkom tretmanu otpada,

-        Zakon o integrisanom sprečavanju i kontroli zagađivanja životne sredine,

-        Zakon o vanrednim situacijama.

Pri razmatranju propisa u oblasti industrijskog zagađenja i upravljanja rizikom treba imati u vidu kompleksnost ove problematike i usku povezanost sa drugim oblastima kao što su: nuklearna sigurnost, upravljanje radioaktivnim otpadom, upravljanje hemikalijama, upravljanje određenim vrstama otpada, zaštita voda, zaštita vazduha, zaštita prirode, oblast biotehnologija, genetski modifikovani organizmi, itd.

Razvojem tehnologije i imajući u vidu da mnoge emitovane zagađujuće komponente ne ostaju u jednom segmentu životne sredine, već se prenose iz jednog medijuma u drugi, javila se potreba za sve većim brojem propisa u oblasti integrisane kontrole zagađenja. IPPC direktiva je jedna od prvih direktiva koja je u potpunosti transponovana u pravni sistem Republike Srbije, donošenjem Zakona o integrisanom sprečavanju i kontroli zagađivanja životne sredine u decembru 2004. godine (Sl. gl. RS, br. 135/2004).

Ovim Zakonom, kao i nizom uredbi i pravilnika koji ga prate, definišu se uslovi za dobijanje integrisane dozvole, kao i uslovi za primenu standarda najbolje dostupne tehnike koje je usvojila Evropska komisija. Takođe se ovim propisima utvrđuju mere planirane da spreče ili, gde to nije moguće da smanje ispuštanje štetnih materija, kako bi se postigao visok nivo zaštite životne sredine u celini. Oblasti koje se regulišu ovim zakonom su: proizvodnja energije, proizvodnja i prerada metala, industrija minerala, hemijska industrija, upravljanje otpadom.

Integrisana dozvola je odluka nadležnog organa doneta u formi rešenja kojim se garantuje da postrojenje ili aktivnosti odgovaraju zahtevima predviđenim Zakonom. Integrisana dozvola se izdaje za:

-        rad novih postrojenja - pri čemu od stupanja na snagu IPPC zakona nijedno novo postrojenje ne može započeti rad bez integrisane dozvole,

-        rad i bitne izmene u radu,

-        prestanak aktivnosti.

 

Osim zakonskih postoje i dobrovoljne mere kojima se utiče na smanjenje industrijskog zagađenja. Centar za čistiju proizvodnju uz podršku resornog ministarstva sprovodi Akcioni plan Strategije uvođenja čistije proizvodnje u Republici Srbiji („Službeni glasnik RS”, broj 17/09). Njihova misija je promovisanje koncepta čistije proizvodnje i podizanje svesti o značaju zaštite životne sredine i održivog razvoja. U programu Čistija proizvodnja je u periodu 2006-2016. godine ukupno učestvovalo 95 kompanija sa oko 50.000 zaposlenih.

 

Broj preduzeća koja su uvela čistiju proizvodnju u Republici Srbiji u periodu 2006-2016 (Izvor)

Rezultati uvođenja čistije proizvodnje su uštede, smanjeni uticaj na životnu sredinu i ispunjenje zakonskih obaveza u oblasti zaštite životne sredine. Čistija proizvodnja u proizvodnim procesima uključuje racionalniju upotrebu sirovina, vode i energije, zamenu opasnih sirovina ekološki prihvatljivijim i smanjenje količina i toksičnosti emisija i otpada u vodu, vazduh i zemljište. U kontekstu samih proizvoda koji nastaju u procesu čistije proizvodnje, strategija ima za cilj da podstakne razvoj proizvoda koji imaju smanjen negativan uticaj na ljude i životnu sredinu u toku celog životnog ciklusa proizvoda, od dobijanja potrebnih sirovina za proizvodnju, do njegovog konačnog odlaganja nakon korišćenja.

Osim toga, Međunarodna organizacija za standardizaciju (International Organization for Standardization - ISO) kroz grupu zakona ISO 14000 definiše sistem menadžmenta, analizu životnog ciklusa proizvoda, eko-označavanje i drugo. ISO 14001 obezbeđuje okvir za zaštitu životne sredine i daje odgovore na izmene stanja životne sredine u ravnoteži sa društveno-ekonomskim potrebama. Sertifikacija ISO 14001 je promovisana kao dobrovoljna mera.

 

Broj ISO 14001 sertifikata u Republici Srbiji u periodu 2003-2015 (Izvor)

Eko označavanje takođe je pokriveno ISO standardizacijom. EU Eko znak je dobrovoljna oznaka, koja promoviše kvalitet životne sredine i pomaže da se identifikuju proizvodi i usluge koji imaju smanjen uticaj na životnu sredinu tokom celog svog životnog ciklusa, od ekstrakcije sirovina, preko proizvodnje i upotrebe, do odlaganja otpada. U postupku eko označavanja nacionalnim Eko znakom koriste se iste grupe proizvoda i isti kriterijumi kao za evropski Eko znak (EU Ecolabel), čime je stvorena infrastruktura za dodelu evropskog Eko znaka u momentu pridruživanja EU. Potpuna primena, odnosno izdavanje „EU Cveta” moguće je tek od momenta kada Republika Srbija postane punopravna članica EU. U 2016. godini pravo da koriste Eko znak Republike Srbije imaju četiri kompanije za deset proizvoda (Tarkett Bačka Palanka - proizvodnja parketa, dajdaj Beograd - proizvodnja tekstilnih višekratnih pelena, TONDACH-Potisje Kanjiža - proizvodnja crepa , Keramika Kanjiža - proizvodnja keramičkih pločica).

 

 

Eko znak Republike Srbije

 

EMAS (Eco-Management and Audit Scheme – EMAS) predstavlja dobrovoljni program za menadžment zaštitom životne sredine, koji omogućava organizacijama da registruju
svoj sistem upravljanja zaštitom životne sredine u skladu sa odgovarajućom
Uredbom Evropskog parlamenta i Saveta. EMAS sadrži u sebi sve zahteve ISO 14001
standarda, kao i dodatne zahteve. Do danas u Republici Srbiji ni jedna kompanija nije EMAS
registrovana, ali postoji nekoliko kompanija koje su pripremljene za EMAS registraciju. Potpuna primena biće moguća kada Republika Srbija postane punopravna članica EU.